Bugun...



İLK TEKERLEK NEREDE YAPILDI?

Arkeologların çözemediği soru: İlk tekerlek nerede yapıldı?

facebook-paylas
Güncelleme: 23-02-2020 01:39:13 Tarih: 22-02-2020 17:38

İLK TEKERLEK NEREDE YAPILDI?

İnsanlar tekerleği 5 bin yıl önce icat etse de ortaya çıktığı ilk yer hâlâ gizemini koruyor. ‘Tekerleği yeniden icat etmek’ sözü bir klişe olsa da, yuvarlanan silindirler üzerindeki nesnelerin farklı kültürler tarafından birden fazla kez icat edildiği bilinen bir gerçek.
 
Şunu hayal edin; arabanızı o kadar çok seviyorsunuz ki kahve içtiğiniz kupaya arabanızın fotoğrafını bastırıyorsunuz. Ya da -bu davranışı biraz daha ileri götürecek biçimde – öldüğünüz zaman, son yolculuğunuzda onunla birlikte gömülmeye ne dersiniz?
 
Çoğumuz, bırakın onları mezara götürmeyi, kahve kupamıza bile fotoğrafını bastırmıyor. Fakat yaklaşık 5 bin yıl önce, Tunç Çağı insanları her ikisini de yaptı ve bu davranışlar tekerlekli araçlardan günümüze kalan en eski kanıtlardan bazılarını yarattı.
Bilim insanları, bu ve benzeri buluntular sayesinde, tekerleğin MÖ 3 bin ilâ 3 bin 400 yılları arasında Avrasya veya Orta Doğu’da bir yerlerde icat edildiği konusunda hemfikirler.
 
Geliştirilmesinin ardından bu teknoloji süratle yayıldı ve toplumu git gide dönüştürdü. Araba ve vagonlar su, kereste ve gıdaların taşınması gibi gündelik işlerin yükünü hafifletti. Ayrıca insanların görece daha kolay biçimde kara yolculukları yapmalarına olanak sağladılar ve böylece kıtaları kaplayan ovaları ticaret, göç ve kültürel bağlantılar için bir geçiş yoluna dönüştürdüler.
 
Bununla birlikte, bilim insanları tekerlek teknolojisinin bu tür sonuçlarını takip edebilirken, bu önemli gelişimin kesin kökenleri bir gizem olarak kaldı.
 
TEKERLEKLERİ ÇETREFİLLİ KILAN NEDİR?
 
Tekerlek, eski marifetlerimizin reklam yüzüdür. ‘Tekerleği yeniden icat etmek’ sözü bir klişe olsa da, yuvarlanan silindirler üzerindeki nesnelerin farklı kültürler tarafından birden fazla kez icat edildiği bilinen bir gerçek. Amerika ve Avrasya’daki eski halklar, büyük ihtimalle oyuncak ya da ritüel öğeleri olarak, tekerlekler üzerinde duran avuç içi büyüklüğünde kil heykelcikler yapmışlardı.
 
Öte yandan, mesele insanları ve malzemeleri taşıyabilen tekerlekli araçlara geldiğinde, en erken kanıtlar yaklaşık 5  bin 400 yıl önceki Avrasya ve Orta Doğu’dan geliyor. O zamana dek, bu bölgelerde yaşayan insanlar şehirler ve devasa anıtlar inşa etmişti; metalurji ve tarımda ustalaşmışlardı. Bunların dışında, kızaklar, kızaklı arabalar ile çarklar veya silindirler üzerinde ilerleyen farklı araçlar kullanarak yükleri taşıdılar. Bir kızağa dönen silindirler eklenmesinin karasal alanlarda taşımayı kolaylaştıracağını anlamak için bir dahi olmaya gerek yoktu.
 
Peki ama tekerlekli araçlar neden nispeten geç bir buluştu?
 
Arkeolog David Anthony, ‘The Horse, The Wheel and Language’ (At, Tekerlek ve Lisan) adlı kitabında, asıl tasarım zorluğunun tekerlek ve aks bağlantısı olduğunu öne sürüyor. Ahşap arabaların üreticileri, tekerleklerin merkezine tam olarak uyan aksları oymak zorundaydılar; tekerleklerin yalpalamaması ama minimum dirençle yuvarlanabilecek kadar da gevşek olması gerekiyordu. Ayrıca, tekerlek çemberinin kendisinin de sağlam olması gerekiyordu ama çok ağır da olmamalıydı.
 
Mühendislik açısından, üreticiler sürtünme, mukavemet, sertlik ve tekerlekler, akslar, gövde, bağlantı direği ve boyunduruk ya da koşum takımı gibi birkaç bağımsız parçanın boyutlarını hesaba katmak zorundaydı. Bu yanılması kolay ve karmaşık makineyi inşa etmek işte bu yüzden çok uzun zaman aldı.
 
OYUNCAKLAR VE METİNLERDEN GÜNÜMÜZE ULAŞAN KANITLAR
 
İnsanlar bu mühendislik becerisine ulaştılar ve ardından yaklaşık 5 bin yıl önce Avrasya ve Orta Doğu’da hayvanların çektiği (iki tekerlekli) arabaları ve (dört tekerlekli) vagonları üretmeye başladılar. İlk tekerleklerle ilgili kanıtlar, yazılı metinler, resimler, minyatür modeller ve gerçek araçların kalıntıları da dahil olmak üzere çeşitli şekillerde günümüze ulaştı.
 
Aslında, Mezopotamya’da bulunan Uruk kentindeki 5 bin 200 yıllık bir tapınakta gün yüzüne çıkarılan yaklaşık 3 bin 900 kil tablete kazınmış dünyanın en eski yazılarından birinde, vagonlardan bahsediliyordu. Proto-çivi yazısı şeklinde yazılmış yazıtlarda, üç kez ‘vagon’ işaretine yer verilmişti. Buna karşın, kıyasladığınızda, ‘kızak’ sembolü yaklaşık 40 kez tekrarlanıyor ve bu nedenle Mezopotamya’da bu dönemde tekerlekli araçlar henüz çok yaygın değilmiş gibi görünüyor.
 
Yaklaşık 5 bin 400 yıl önce yaratılan eserler ve inşa edilen binalarda, bu araçların sanatsal tasvirleri de ortaya çıkmaya başlıyor. Örneğin, Polonya’daki bir arkeolojik kazı alanında, arkeologlar bir kupanın üzerine oyulmuş halde vagon ve boyunduruğa benzeyen bir tasvire rastladılar. Almanya’da bulunan bir mezarda ve Rusya’da ortaya çıkarılan metal bir kazanda hayvanların çektiği bir araba resmedilmiş gibi görünüyor. Eski insanlar da tekerlekler ve araçların minyatür modellerini yapıyordu. Bunlardan bazıları mezarlarda açığa çıkarıldı ve bu durum ayinsel bir öneme sahip olduklarını düşündürüyordu. Ne var ki, bunların küçük çocuklara ait oyuncaklar olması da mümkün.
 
Gerçek araçlara gelirsek; arkeologlar, Rusya ve Ukrayna’nın otlaklarını süsleyen 4 bin ilâ 5 bin yaşındaki mezar höyüklerinden 200’ü aşkın vagon ve arabanın kalıntılarını ortaya çıkardılar. Bu mezarların bir kısmı, muhtemelen cenaze törenleri esnasında kurban edilen hayvanların iskeletlerini de barındırıyordu. Avrupa’daki insanlar ise vagonlarını mezarlarına gömmüyorlardı. Buna karşın, Slovenya’daki 5 bin 100 yıllık bir kazı alanında bulunan ahşap tekerlek gibi araç parçaları şans eseri hayatta kalabilmişti.
 
KÖKENİ HÂLÂ BİLİNMİYOR
 
Bu kanıtlara ve onlarca yıllık arkeolojik araştırmalara karşın, ilk tekerlekli araçların tam olarak nerede yapıldığını bilmiyoruz.
 
Bunun nedeni, kısmen radyokarbon tarihlemeyle ilgili belirsizlik marjı. Yöntem, MÖ 3 bin 273 gibi kesin bir yıl yerine ‘MÖ 3 bin 100 ilâ 3 bin 300’ gibi bir yaş aralığı sunuyor. Erken dönem tekerlekleriyle ilgili radyokarbon tarihleri, günümüz Macaristan, Irak ve Türkmenistan’ında bulunanlar da dahil olmak üzere, coğrafi bağlamda uzak bölgelerdekilerle örtüşüyor.
 
Bunun yanı sıra, tekerlekli araçların bir kereden fazla icat edilmiş olması muhtemel görünüyor. Bu olasılığı destekleyen en erken örnekler, teknolojik açıdan farklılık gösteriyor. Doğu’da bulunan araçların sabit aksları ve dönen tekerlekleri mevcutken, İsviçre ve Almanya’da keşfedilen araçlarda dönen akslar bulunuyordu. Bu bulgular, Doğu ve Batı’daki kültürlerin birbirlerinden bağımsız biçimde tekerlekli ulaşımı geliştirdiği ya da bir grubun bu fikri diğerinden ödünç aldığı ama farklı bir şekilde yeniden tasarladığı anlamına gelebilir.
 
Tekerlekli araçlar ilk olarak nerede tasarlanmış olursa olsun, teknolojinin hızla yayıldığı ve gündelik hayatı dönüştürdüğü açık bir gerçek. Ekin hasadınızı bir tepeden aşağı doğru çekmektense kolayca yuvarladığınızı hayal edin. Anthony’nin de söylediği gibi, “İlk tekerlekli taşımacılığın sosyal ve ekonomik değerini önemsiz gibi görmek çok zor”.
 
Muhtemelen, bu teknoloji tek bir aileye ait çiftlikler için uygundu. Tekerlekler sayesinde, yalnızca birkaç kişi, daha önceleri onlarca dönüm arazi üzerindeki gübre, malzeme ve bitkilerin taşınması gibi çok sayıda sağlam yapılı işçiye ihtiyaç duyulan işleri kolayca yapabilirdi. Ayrıca, çobanlar gibi göçebe insanlar için tekerlekler devrimci bir gelişim olmalıydı. Bu sayede su yollarından uzaklaşıp açık ovalara gidebiliyorlar, evlerini ve mallarını taşıyabiliyorlardı. Onun sayesinde, bir zamanlar misafirperver olmayan çalılık otlaklar, insanların ve fikirlerin hareket etmesine izin veren bir otoyol haline geldi.
 
Yazının aslı Discover Magazine sitesinden alınmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)
 
gazeteduvar



Bu haber 171 defa okunmuştur.


Etiketler :

FACEBOOK YORUM
Yorum

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER ARAŞTIRMA Haberleri

YAZARLAR

EN GÜVENDİĞİNİZ SİYASETÇİ KİM?


HABER ARA
HABER ARŞİVİ
resmi ilanlar
HAVA DURUMU
nöbetçi eczaneler
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Trabzonspor 26 15 3 8 59 28 53 +31
2 Başakşehir FK 26 15 3 8 50 25 53 +25
3 Galatasaray 26 14 4 8 44 20 50 +24
4 Sivasspor 26 14 5 7 47 29 49 +18
5 Beşiktaş 26 13 8 5 40 32 44 +8
6 Alanyaspor 26 12 7 7 44 25 43 +19
7 Fenerbahçe 26 11 8 7 46 34 40 +12
8 Göztepe 26 10 9 7 31 30 37 +1
9 Gaziantep FK 26 8 10 8 36 41 32 -5
10 Denizlispor 26 8 11 7 26 34 31 -8
11 Antalyaspor 26 7 10 9 29 43 30 -14
12 Gençlerbirliği 26 7 12 7 33 44 28 -11
13 Kasımpaşa 26 7 14 5 38 50 26 -12
14 Konyaspor 26 5 10 11 21 33 26 -12
15 Yeni Malatyaspor 26 6 13 7 38 40 25 -2
16 Çaykur Rizespor 26 7 15 4 26 44 25 -18
17 MKE Ankaragücü 26 5 13 8 23 45 23 -22
18 Kayserispor 26 5 14 7 28 62 22 -34
Takım O G M B A Y P AV
1 Hatayspor 28 15 5 8 38 23 53 +15
2 BB Erzurumspor 28 13 7 8 30 22 47 +8
3 Bursaspor 28 14 7 7 43 35 46 +8
4 Adana Demirspor 28 12 7 9 55 35 45 +20
5 Akhisarspor 28 12 7 9 36 31 45 +5
6 Fatih Karagümrük 28 11 7 10 40 34 43 +6
7 Altay 28 11 7 10 36 30 43 +6
8 Ümraniyespor 28 11 10 7 39 39 40 0
9 Giresunspor 27 10 9 8 30 33 38 -3
10 Keçiörengücü 28 8 9 11 21 22 35 -1
11 Balıkesirspor 28 8 9 11 30 33 35 -3
12 Menemenspor 28 9 11 8 32 38 35 -6
13 İstanbulspor 27 7 8 12 38 34 33 +4
14 Altınordu 28 7 11 10 32 39 31 -7
15 Boluspor 28 4 11 13 24 36 25 -12
16 Osmanlıspor FK 28 6 13 9 32 42 24 -10
17 Adanaspor 28 3 14 11 26 42 20 -16
18 Eskişehirspor 28 7 16 5 32 46 17 -14
Takım O G M B A Y P AV
1 Samsunspor 28 23 1 4 64 11 73 +53
2 Manisa FK 28 19 3 6 79 31 63 +48
3 Hekimoğlu Trabzon 28 17 7 4 51 34 55 +17
4 Sancaktepe FK 28 16 8 4 51 23 52 +28
5 İnegölspor 28 13 9 6 41 30 45 +11
6 Afjet Afyonspor 28 13 11 4 47 30 43 +17
7 Tarsus İdman Yurdu 28 14 13 1 45 39 43 +6
8 Pendikspor 28 11 10 7 40 39 40 +1
9 Sarıyer 28 11 10 7 34 33 40 +1
10 Zonguldak Kömürspor 28 9 10 9 35 37 36 -2
11 Çorum FK 28 11 14 3 36 42 36 -6
12 Hacettepe Spor 28 11 15 2 37 48 35 -11
13 1922 Konyaspor 28 9 13 6 38 45 33 -7
14 Kırklarelispor 28 8 11 9 25 41 33 -16
15 Başkent Akademi FK 28 9 15 4 37 41 31 -4
16 Amed Sportif 28 7 14 7 28 46 28 -18
17 Gümüşhanespor 28 7 17 4 31 57 25 -26
18 Şanlıurfaspor 28 0 27 1 10 102 14 -92
Takım O G M B A Y P AV
1 Serik Belediyespor 28 16 5 7 49 24 55 +25
2 24Erzincanspor 28 14 4 10 47 22 52 +25
3 68 Aksaray Belediyespor 28 14 6 8 43 27 50 +16
4 1928 Bucaspor 28 14 7 7 47 34 49 +13
5 Artvin Hopaspor 28 12 5 11 38 21 47 +17
6 Düzcespor 28 12 6 10 32 18 46 +14
7 Karaköprü Belediyespor 28 10 6 12 25 22 42 +3
8 Çatalcaspor 28 9 5 14 39 28 41 +11
9 Silivrispor 28 8 6 14 37 31 38 +6
10 Sultanbeyli Bld. 28 9 8 11 33 27 38 +6
11 Kızılcabölükspor 28 8 8 12 39 37 36 +2
12 Yomraspor 28 9 10 9 28 30 36 -2
13 52 Orduspor FK 28 7 7 14 21 20 35 +1
14 Çankaya FK 28 9 12 7 33 37 34 -4
15 Şile Yıldızspor 28 6 11 11 23 30 29 -7
16 Erzin Spor Kulübü 28 6 12 10 27 34 28 -7
17 Tokatspor 28 1 23 4 16 66 7 -50
18 Manisaspor 28 1 24 3 16 85 0 -69
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 12/04/2020 Başakşehir FK vs Galatasaray
 12/04/2020 Beşiktaş vs Konyaspor
 12/04/2020 Çaykur Rizespor vs Denizlispor
 12/04/2020 Fenerbahçe vs Yeni Malatyaspor
 12/04/2020 Gaziantep FK vs Antalyaspor
 12/04/2020 Gençlerbirliği vs Kasımpaşa
 12/04/2020 Göztepe vs Alanyaspor
 12/04/2020 Sivasspor vs Kayserispor
 12/04/2020 Trabzonspor vs MKE Ankaragücü
 12/04/2020 Başakşehir FK - Galatasaray Galatasaray ligdeki son 10 maçında hiç kaybetmedi  Galatasaray yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 16/03/2020 Eskişehirspor 1 - 4 Adana Demirspor
 16/03/2020 Altınordu 1 - 1 Balıkesirspor
 15/03/2020 Osmanlıspor FK 1 - 1 Giresunspor
 15/03/2020 Akhisarspor 0 - 0 BB Erzurumspor
 15/03/2020 Adanaspor 1 - 1 Keçiörengücü
 15/03/2020 Menemenspor 2 - 2 İstanbulspor
 15/03/2020 Hatayspor 2 - 0 Ümraniyespor
 14/03/2020 Bursaspor 1 - 1 Boluspor
 14/03/2020 Fatih Karagümrük 2 - 2 Altay
 12/04/2020 Ümraniyespor - Eskişehirspor Eskişehirspor ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Ümraniyespor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 22/03/2020 Elazığspor 0 - 0 Ankara Demirspor
 18/03/2020 Van Spor 2 - 1 Ergene Velimeşe
 15/03/2020 Bodrumspor 0 - 1 Bandırmaspor
 15/03/2020 Kardemir Karabükspor 0 - 1 Niğde Anadolu FK
 15/03/2020 Ergene Velimeşe 0 - 3 Tuzlaspor
 15/03/2020 Van Spor 0 - 1 Sakaryaspor
 15/03/2020 Sivas Belediyespor 0 - 3 Kastamonuspor
 15/03/2020 Kahramanmaraşspor 0 - 1 Kırşehir Belediyespor
 15/03/2020 Uşak Spor 3 - 0 Elazığspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 18/03/2020 Artvin Hopaspor 0 - 1 Sultanbeyli Bld.
 18/03/2020 Yomraspor 1 - 0 Serik Belediyespor
 15/03/2020 Kızılcabölükspor 1 - 0 Erzin Spor
 15/03/2020 Manisaspor 0 - 4 68 Aksaray Belediyespor
 15/03/2020 Serik Belediyespor 0 - 0 Düzcespor
 15/03/2020 Sultanbeyli Bld. 2 - 2 Silivrispor
 15/03/2020 Çatalcaspor 1 - 1 24Erzincanspor
 15/03/2020 Tokatspor 1 - 2 1928 Bucaspor
 15/03/2020 Artvin Hopaspor 2 - 1 Çankaya FK
ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
287 Okunma
202 Okunma
169 Okunma
164 Okunma
114 Okunma
102 Okunma
102 Okunma
94 Okunma
91 Okunma
90 Okunma
83 Okunma
79 Okunma
73 Okunma
70 Okunma
69 Okunma
66 Okunma
66 Okunma
62 Okunma
59 Okunma
58 Okunma
57 Okunma
57 Okunma
56 Okunma
55 Okunma
54 Okunma
54 Okunma
53 Okunma
53 Okunma
53 Okunma
52 Okunma
52 Okunma
2234 Okunma
820 Okunma
482 Okunma
458 Okunma
438 Okunma
430 Okunma
407 Okunma
401 Okunma
396 Okunma
382 Okunma
328 Okunma
299 Okunma
288 Okunma
287 Okunma
287 Okunma
276 Okunma
272 Okunma
261 Okunma
251 Okunma
241 Okunma
235 Okunma
230 Okunma
229 Okunma
219 Okunma
202 Okunma
196 Okunma
184 Okunma
175 Okunma
169 Okunma
166 Okunma
164 Okunma
SON YORUMLANANLAR
  • HABERLER
  • VİDEOLAR
YUKARI YUKARI