Bugun...



‘AKILLI’ ŞEHİRLER YERİNE, 'APTALLAR' ŞEHRİ

‘Akıllı’ şehirler yerine, düşük teknoloji ‘aptal’ şehirler yapmak

facebook-paylas
Güncelleme: 22-01-2020 18:41:10 Tarih: 22-01-2020 18:39

‘AKILLI’ ŞEHİRLER YERİNE, 'APTALLAR' ŞEHRİ

Geçen hafta düzenlenen Akıllı Şehirler ve Belediyeler Kongresi nedeniyle, “akıllı şehirler” kavramı gündemimize bir kez daha girdi. “Akıllı Şehirler” denildiğinde en genel anlamıyla “insanlara ve doğaya zarar veren bozuk kentleşme, gürültü, çevre kirliliği gibi faktörlerden kurtulmak amacıyla yapılan teknolojik ve çevre dostu projeler” akla geliyor. Peki gerçekten öyle mi? The Guardian’da Amy Fleming imzasıyla yayımlanan makale, akıllı şehirler kavramına yeni boyutlar katıyor. Bu yazıyı Ayşen Tekşen çevirisiyle sunuyoruz…

İleri teknoloji akıllı şehirler, çöp tenekelerinden köprülere kadar her şeyi gözetleyerek verimlilik vaat eder. Ama veriyi bir yana bırakır ve eski teknolojiyi bağrımıza basarsak ne olur?

Akıllı telefonlar sınırsız imkanları ve dopamin vuruşlarıyla bizi oltaya düşürdüğünden beri belediye başkanları ve bürokratlar akıllı-aklama kavramına doymak bilmiyorlar. Bu, onların iş yapma konusunda dinamik ve cazip görünmelerini sağlıyor. Hizmet verme, verimliliği optimize etme ve şehirlileri güvende tutma sorumlulukları bir sürü eğlenceli uygulamayla düzene koyan parlak çocuklarda sevilmeyecek ne var ki?

Akıllı şehre dair somut bir tanımlama yoktur ama ileri-teknoloji temelli tanımlama, çöp tenekelerinden köprülere kadar her şeyi ve herkesi izlemek için kamera ve sensörlerden yararlanmayı ve ortaya çıkan veriyi de şehrin saat gibi çalışmasına yardımcı olmada kullanmayı önerir.

Google’ın kardeş şirketi Sidewalk Labs’in Toronto’nun 5 hektarlık bölümüne akıllı bir dış görünüm kazandırma şeklindeki sarsıcı önerisi güçlü bir itirazla karşılandı. Eylül ayında yayınlanan bağımsız bir rapor bu planları “sinir bozucu biçimde soyut” olarak nitelendirdi; sonrasında da AB teknoloji yatırımcısı Roger McNamee projeyi “gözetleme kapitalizmi” diye adlandırarak böyle bir veriyle Google’a güvenilemeyeceği uyarısında bulundu.

Toronto Üniversitesinden Shoshanna Saxe’ın vurguladığı türden pratik kaygılar da vardır. Temmuz ayında New York Times’da akıllı şehirlerin “her türden öngörülemez zafiyetleri nedeniyle yönetilemeyecek kadar karmaşık olacağını” yazdı. Teknoloji ürünleri hızla eskir: Sensör çalışmadığında ne olacak? Şehirler, hala ihtiyaç duydukları saha çalışanlarına ilaveten yüksek ücretli yeni teknik ekiplerin giderlerini karşılayabilecek mi? “Akıllı veri, döşenmesi gereken bir yolu tarif ediyorsa asfalt ve silindirle ortaya çıkıverecek insanlara ihtiyacımız da sürüyor demektir.”

Saxe, son derece etkileyici bir dille, enerjimizin bir bölümünü “fazlasıyla aptal şehirler” inşa etmeye yöneltmemizi öneriyor. Kendisi teknoloji karşıtı biri değil. Sadece akıllı şehirlerin gereksiz olabileceğini düşünüyor. “Karşılaştığımız zorlukların pek çoğunun çözümünde yeni teknolojiler ya da yeni fikirlere değil en iyi eski düşünceleri kullanmak için irade, sağduyu ve cesarete ihtiyacımız var.”

Sidewalk Labs tarafından Toronto’da önerilen akıllı şehir gelişiminin ürettiği mimari bir render.

Saxe haklı. Aslında, daha da ileri gidebilir. Eskinin de eskisi var –ve su baskınları, olumsuz hava koşulları, karbon yükü, boğucu kirlilik, insan ile doğa arasındaki sağlıksız kopukluk gibi sorunlar karşısında giderek daha da savunmasız kalan kent peyzajları için eski teknolojilerin de gerisine, kadim teknolojilere bakmakta fayda var.

Bu bilgelik sonsuza dek kaybolmadan önce, doğayla simbiyotik olarak nasıl yaşanacağına ilişkin kadim bilgiyi geleceğin şehirlerini biçimlendirme anlayışımızın içine katmak pekâlâ mümkündür. Kent peyzajlarımızda yabana geri dönüş yapabilir ve -elektrik sensorları, bilgisayar sunucuları ya da ilave IT desteğine gerek olmadan- drenaj, atık su işleme, su baskınlarını atlatma, yerel tarım ve kirlilik sorunlarının çözümünde yerli halklara binlerce yıl faydalı olmuş düşük teknoloji ekolojik çözümleri uygulayabiliriz.

Harvard ve Columbia Üniversitelerinde kentsel tasarım dersi veren Julia Watson’ın yeni kitabı bu ay Taschen yayınevinden piyasaya çıktı: Düşük-Teknoloji; Radikal İndigenismo’ya Dayalı Tasarım. Bu kitap, özgün akıllı-yerleşimleri bir mimar gözüyle araştırma amacıyla 20 yıldan uzun bir sürede gerçekleştirilen yolculukların ürünüdür.

Çamur olarak bilinen bütün bir Ma’dan evi tamamen kamışdan inşa edilmiştir ve bir gün içinde sökülüp yeniden kurulabilir.

Irak’ta sazlardan yüzen adalar ve binalar dokuyan Ma’dan halkını; çölde tahıl tarımı için suyu tutmak, depolamak ve yönetmek amacıyla “gofret bahçeleri” oluşturan New Mexico’nun Zuni halkını ve Bali’nin subak pirinç teraslarını ziyaret etti. Watson, olumsuz hava koşullarına insan ürünü herhangi bir yapıdan daha iyi dayanabilen ve muson selleri döneminde Kuzey Hindistan’daki Khasi kabilesinin köyler arasında dolaşmasını sağlayan canlı ağaç-kökünden oluşturulan köprülerden yürüdü.

Watson, “Şehirlerde yabana geri dönüşün pek çok farklı yolu” olduğunu söylüyor –sadece kadim bir sistemi bir şehre pat diye yerleştirmekten ziyade karmaşık ekosistemleri kendine özgü gereksinimleriyle farklı türden yerlere uyarlama meselesi. Hong Kong, Pearl Nehri ağzında yer alan çok katlı Shenzhen şehri için üzerinde çalıştığı güncel bir öneriyi ele alalım. Burası bir zamanlar bir balıkçı köyü, sonrasında bir tekstil kasabasıydı ve sonunda “birden bire hızla yükseldi”. Watson’a göre, “Delta peyzajında yer alan ve suyu tutma işlevi gören tüm dalyanlar, deniz seviyesinin altındaki araziler, bentler ve sulak alanlar ortadan siliniyor ve dolayısıyla şehir, peyzajdaki özgün dirençliliği yok eden şekilde gelişiyor.”

Watson devam ediyor: “Ama ilerlemek için ille de silmek zorunda değilsiniz. İklime dirençli, ekolojik olarak dirençli ve kültürel olarak dirençli, doğaya-dayalı geleneksel bir Çin teknolojisini kullanarak yerel zekayı işe katabilir ve bir sıçrama yapabilirsiniz. Onlarla çok güzel kentsel mekanlar da yapabiliriz.”

2015’te Crest Hill, Hong Kong’dan Lowu sınır kapısının ve Shenzhen’in görünümü.

Peking Üniversitesinde tasarım profesörü Kongjian Yu da bu felsefeyi benimsiyor. “Sünger şehirler” mimarı olarak bilinen Yu, geçirimli döşemeler, yeşil çatılar ve muson sezonunda dolan teraslı sulak alan parkları kullanarak Çin’de yağmur suyunu pasif olarak emen şehir peyzajları yaratıyor. Sulak alanlar binalardan nehrin kaynağına doğru olan bir noktada yer alırsa, su şehre ulaşmadan önce bunlar dolacaktır.

Yu, “Bu parklar, balıklar ve kuşları şehirlere geri getirdi ve insanlar buna bayılıyor. Projelerin çoğu 10 yıldan uzun bir süredir deneniyor ve gayet iyi işliyor. Hiç kuşku yok ki bunlar dünyanın başka yerlerinde de yinelenebilir projeler” diyor. Gerçekten de, ironik bir biçimde, “‘akıllı şehir’ projelerine yardımcı olmak için” bu ay Bangladeş’i ziyaret etti ve “ilgili bakanı akıllı olanın doğa olduğuna ve kadim bilgimizin doğayla akıllı bir biçimde nasıl yaşayacağımızı” anlattığına ikna etti.

Kopenhag da giderek artan su baskını risklerine karşı aptal –ya da yerel planlamacıların ifadesiyle “yeşil ve mavi”- bir çözümü tercih etti: yani, fırtınalarda göl haline gelebilen bir dizi park. Şehir, bu projenin maliyetinin su setleri ve yeni kanalizasyonlar inşa etme maliyetinin üçte biri kadar olacağını ve yabana geri dönüşün diğer ekolojik faydalarını da beraberinde getireceğini hesapladı. Terk edilmiş bir askeri bölge 2010 yılında temizlenmiş ve yabana geri döndürülerek bir doğa koruma alanı ve hayvanları otlatmak için bir arazi haline getirilmişti: Amager Nature Centre, yalnızca etrafta dolaşan ve bisiklete binen mutlu insanlarla değil böcekler, korunan amfibiler, nadir kuşlar ve geyiklerle dolu muazzam bir park.

Wuhan, Çin, resmedilen Xinyuexie Park gibi muson sırasında sel baskını için tasarlanmış bir ‘sünger şehir’.

Ama aptal şehirler bu söylenenlerden daha da akıllı olabilir. İşler durumdaki sulak alanlar yalnızca şehirleri su baskınlarından korumak ve doğayı eski haline getirmekle kalmaz atık suyu da temizleyebilirler. Süreç boyunca büyük miktarda karbon, nitrojen, sülfür ve metan soğurmaya ek olarak bir balıkçılık endüstrisi ve ekilebilir arazi oluşturmak suretiyle bunu pis su arıtma işlemlerinden daha verimli bir şekilde yapabilirler. Suya, enerjiye, arıtma kimyasallarına ya da balık yemine gerek yoktur. Bu sistemlerin dünyadaki en büyük örneği Hindistan’daki, doğu Kolkata’da yer alır ve şehrin atık suyuyla balıkları beslemeyi içerir. Şehri, bir atık su işleme tesisinin yıllık ortalama 22 milyon dolar (£17m) olan işletme masrafından kurtarır. Bu suyun sulamada da kullanılabilmesi su ve gübre giderlerinde 500,000£ daha tasarruf sağlar. Ayrıca, şehrin yiyeceğinin önemli bölümünün yerel olarak yetiştirilmesini mümkün kılar.

Ya da suların küresel olarak yükseldiği bir dönemde, Lagos’da kazıkların üstünde kurulu ve 80,000 kişinin yaşadığı olağanüstü şehir Makoko’dan bir şeyler öğrenebiliriz. Makoko’nun -sürdürülebilir ve güneş enerjili- “yüzen okulu” bütün dünyanın ilgisini çekmiştir. Rotterdam şimdiden bir yüzen orman ve çiftlik projesi tanıtmış ve sürdürülebilir bir yüzen şehir için projeler geliştirmektedir.

Harare’deki Eastgate binasında klima veya ısıtma yoktur, ancak yerli Zimbabwe duvar ve termit höyüklerinden esinlenen bir tasarım kullanılarak tüm yıl boyunca düzenlenmiştir.

Aptal ulaşıma gelince, kısa kent mesafelerinde yürüyüş ya da bisikletin araba yolculuğundan çok daha üstün olduğu kesindir: sıfır kirlilik, sıfır karbon salımı, bedava egzersiz.

Kent enerjisini en fazla hortumlayan canavarlardan biri olan iklimlendirmenin yayılmasını önleyecek bir aptal çözüm de vardır: daha fazla bitki. Madison, Wisconsin’de bir araştırma yüzde 40 ağaç örtüsüyle kent sıcaklıklarının yüzde 5 düşebildiğini gösterdi. Bitki örtüsü yoğunluğu yüksek olan yeşil çatılar, binaları yüzde 60’a kadar soğutabilir.

Ya da sadece bir böcek gibi düşünmeniz yeterli olabilir: mimarlar termit tünellerinin doğal soğutma sağlayan hava akımlarını taklit ediyor. Mick Pearce’ın, Zimbabwe’nin başkenti Harare’de yer alan ve yapımı 1990’larda tamamlanan 32 bin metrekare alana sahip Eastgate Merkezi aptal iklimlendirmenin en iyi örneği olma özelliğini hala korur: Sadece vantilatörlerden yararlanır ve komşu binaların enerjisinin onda birini kullanır.

Khasi tepe kabilesi tarafından kullanılanlara benzer yaşayan kök köprüler kentsel ortamlarda yetiştirilebilir mi?

Birkaç göstermelik yeşil duvar ve ağaç bir işe yaramayacaktır. Watson bizi permakültüre yani, kendini idame ettiren ekosistemlere odaklanmaya çağırır. “Bu bir kent ormanıysa belki şehrin merkezinde, belki çeperinde olur ya da bir iç mekanda bile olabilir –bütüncül bir eko sisteme sahip olmak üzere tasarlanmış ama aynı zamanda tarımsal olarak verimli bir atrium.”

Daha önce hiç incelenmemiş yüzlerce doğaya dayalı teknoloji vardır. Örneğin Watson, Khasi kabilesinin canlı ağaç kökünden yapılma köprülerinin çarpıcı kentsel kullanımlarını hayal eder: “Caddenin mimarisiyle entegre durumdaki kafes sistemlerine sardırılmış kökleriyle, sokaklardaki gölgelik alan oranını arttırarak kentsel ısı adası etkisini azaltmak üzere yetiştirilebilirler –özünde, bina ile ağaç arasındaki ayrımı kaldırmak.” Mevsimsel su baskınlarında da özgün işlevlerini yerine getirebilirler – suyun üzerinde canlı, fiziksel köprüler.

Nisan ayında Greta Thunberg ve Guardian yazarı George Monbiot iklim kriziyle mücadele etmek için daha fazla ağaç, bitki örtüsü ve sulak alan çağrısı yapan bir video hazırladılar. Şehirler bu kampanyanın bir parçası olabilir.

Akıllı şehirler fikri Watson’ın “doğanın kontrol edilmesi gerektiğini düşünen, insana özgü o bilindik üstünlük karmaşası” olarak adlandırdığı şeyden doğmuştur. Eksik olan şey simbiyozdur. Watson “Dünya üzerindeki yaşam simbiyoza dayalıdır” der ve “güçlü olanın hayatta kalması” deyişinin “en simbiyotik olanın hayatta kalması” olarak değiştirilmesini önerir. Onun kadar akılda kalıcı olmayabilir ama daha akıllıca.

 

a3haber

(Çeviri: Ayşen Tekşen)




Bu haber 130 defa okunmuştur.


Etiketler :

FACEBOOK YORUM
Yorum

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER HABERLEŞME Haberleri

YAZARLAR

EN GÜVENDİĞİNİZ SİYASETÇİ KİM?


HABER ARA
HABER ARŞİVİ
resmi ilanlar
HAVA DURUMU
nöbetçi eczaneler
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Trabzonspor 21 13 3 5 47 21 44 +26
2 Başakşehir FK 22 12 3 7 41 22 43 +19
3 Galatasaray 22 12 4 6 36 17 42 +19
4 Sivasspor 22 12 4 6 41 26 42 +15
5 Alanyaspor 22 11 5 6 41 21 39 +20
6 Fenerbahçe 22 11 6 5 41 26 38 +15
7 Beşiktaş 22 11 8 3 34 28 36 +6
8 Göztepe 21 9 6 6 28 23 33 +5
9 Gaziantep FK 22 8 8 6 33 35 30 -2
10 Yeni Malatyaspor 21 6 9 6 34 30 24 +4
11 Gençlerbirliği 22 6 10 6 31 39 24 -8
12 Denizlispor 22 6 10 6 21 30 24 -9
13 Çaykur Rizespor 21 7 11 3 21 32 24 -11
14 Antalyaspor 22 5 10 7 23 39 22 -16
15 Konyaspor 22 4 10 8 17 30 20 -13
16 MKE Ankaragücü 22 4 10 8 20 38 20 -18
17 Kasımpaşa 22 4 14 4 29 49 16 -20
18 Kayserispor 22 3 13 6 22 54 15 -32
Takım O G M B A Y P AV
1 Hatayspor 22 12 4 6 32 20 42 +12
2 BB Erzurumspor 22 11 5 6 24 16 39 +8
3 Bursaspor 22 13 6 3 34 27 39 +7
4 Adana Demirspor 22 9 6 7 39 24 34 +15
5 Keçiörengücü 22 8 6 8 18 15 32 +3
6 Akhisarspor 22 8 6 8 26 24 32 +2
7 Menemenspor 22 9 8 5 26 27 32 -1
8 Altay 22 8 7 7 25 23 31 +2
9 Fatih Karagümrük 22 8 7 7 28 28 31 0
10 Ümraniyespor 22 8 9 5 32 34 29 -2
11 Giresunspor 21 7 7 7 24 27 28 -3
12 Balıkesirspor 22 7 8 7 21 25 28 -4
13 İstanbulspor 21 6 7 8 34 29 26 +5
14 Altınordu 22 5 8 9 24 30 24 -6
15 Osmanlıspor FK 22 5 11 6 25 35 18 -10
16 Adanaspor 22 3 10 9 22 33 18 -11
17 Eskişehirspor 22 7 11 4 29 34 16 -5
18 Boluspor 22 2 10 10 19 31 16 -12
Takım O G M B A Y P AV
1 Samsunspor 24 19 1 4 56 9 61 +47
2 Manisa FK 24 16 2 6 67 26 54 +41
3 Sancaktepe Bld 24 14 6 4 40 20 46 +20
4 Hekimoğlu Trabzon 23 13 7 3 38 32 42 +6
5 İnegölspor 24 12 8 4 39 26 40 +13
6 Sarıyer 24 10 8 6 33 27 36 +6
7 Çorum FK 24 11 11 2 35 34 35 +1
8 Afjet Afyonspor 24 10 10 4 35 26 34 +9
9 Tarsus İdman Yurdu 24 11 12 1 36 34 34 +2
10 Pendikspor 24 9 9 6 33 32 33 +1
11 Zonguldak Kömürspor 24 8 8 8 30 31 32 -1
12 Kırklarelispor 23 7 8 8 21 31 29 -10
13 Hacettepe Spor 24 9 13 2 30 44 29 -14
14 Amed Sportif 24 7 11 6 22 36 27 -14
15 Başkent Akademi FK 23 7 12 4 30 33 25 -3
16 1922 Konyaspor 24 7 13 4 30 42 25 -12
17 Gümüşhanespor 23 6 14 3 25 42 21 -17
18 Şanlıurfaspor 24 0 23 1 6 81 14 -75
Takım O G M B A Y P AV
1 24Erzincanspor 24 13 3 8 42 20 47 +22
2 Serik Belediyespor 23 13 4 6 40 23 45 +17
3 Artvin Hopaspor 23 11 2 10 35 14 43 +21
4 68 Aksaray Belediyespor 24 12 5 7 36 21 43 +15
5 Buca FK 24 11 7 6 38 31 39 +7
6 Düzcespor 24 10 6 8 27 18 38 +9
7 Karaköprü Belediyespor 24 9 5 10 23 18 37 +5
8 Çatalcaspor 24 8 4 12 34 25 36 +9
9 Sultanbeyli Bld. 23 8 6 9 30 22 33 +8
10 Silivrispor 24 7 6 11 31 26 32 +5
11 Çankaya FK 24 8 9 7 29 31 31 -2
12 52 Orduspor FK 23 5 4 14 16 15 29 +1
13 Kızılcabölükspor 23 5 8 10 31 32 25 -1
14 Erzin Spor Kulübü 24 5 9 10 24 29 25 -5
15 Yomraspor 23 5 9 9 23 28 24 -5
16 Şile Yıldızspor 24 5 10 9 18 26 24 -8
17 Tokatspor 24 1 20 3 13 56 6 -43
18 Manisaspor 24 1 20 3 16 71 0 -55
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 21/02/2020 Sivasspor vs Alanyaspor
 22/02/2020 Kayserispor vs Konyaspor
 22/02/2020 Göztepe vs Gaziantep FK
 22/02/2020 Beşiktaş vs Trabzonspor
 23/02/2020 Yeni Malatyaspor vs Antalyaspor
 23/02/2020 Gençlerbirliği vs MKE Ankaragücü
 23/02/2020 Fenerbahçe vs Galatasaray
 24/02/2020 Çaykur Rizespor vs Başakşehir FK
 24/02/2020 Kasımpaşa vs Denizlispor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 21/02/2020 Eskişehirspor vs Hatayspor
 21/02/2020 Osmanlıspor FK vs Menemenspor
 22/02/2020 BB Erzurumspor vs Bursaspor
 22/02/2020 Ümraniyespor vs Keçiörengücü
 22/02/2020 Akhisarspor vs Fatih Karagümrük
 22/02/2020 Adana Demirspor vs Altınordu
 23/02/2020 Giresunspor vs Balıkesirspor
 23/02/2020 Altay vs Adanaspor
 23/02/2020 İstanbulspor vs Boluspor
 26/02/2020 Adanaspor - Ümraniyespor Ümraniyespor ligde deplasmandaki son 5 maçında hiç kazanamadı  Adanaspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 23/02/2020 Bayburt Özel İdare Spor vs Kahramanmaraşspor
 23/02/2020 Van Spor vs Ankara Demirspor
 23/02/2020 Etimesgut Belediyespor vs Sivas Belediyespor
 23/02/2020 Eyüpspor vs Uşak Spor
 23/02/2020 Kastamonuspor vs Ergene Velimeşe
 23/02/2020 Kırşehir Belediyespor vs Niğde Anadolu FK
 23/02/2020 Sakaryaspor vs Bandırmaspor
 23/02/2020 Tuzlaspor vs Kardemir Karabükspor
 29/02/2020 Ankara Demirspor vs Eyüpspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 23/02/2020 Karaköprü Belediyespor vs Artvin Hopaspor
 23/02/2020 52 Orduspor FK vs Sultanbeyli Bld.
 23/02/2020 Buca FK vs Yomraspor
 23/02/2020 Düzcespor vs 24Erzincanspor
 23/02/2020 Erzin Spor vs Manisaspor
 23/02/2020 Serik Belediyespor vs Tokatspor
 23/02/2020 Silivrispor vs Kızılcabölükspor
 23/02/2020 Şile Yıldızspor vs 68 Aksaray Belediyespor
 24/02/2020 Çankaya FK vs Çatalcaspor
 23/02/2020 Erzin Spor - Manisaspor Erzin Spor ligdeki son 6 maçında hiç kazanamadı  Manisaspor yenilmez
 24/02/2020 Çankaya FK - Çatalcaspor Çatalcaspor ligde deplasmandaki son 5 maçında hiç kazanamadı  Çankaya FK yenilmez
ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
170 Okunma
149 Okunma
143 Okunma
143 Okunma
115 Okunma
105 Okunma
100 Okunma
98 Okunma
90 Okunma
89 Okunma
88 Okunma
88 Okunma
88 Okunma
87 Okunma
85 Okunma
75 Okunma
73 Okunma
72 Okunma
71 Okunma
69 Okunma
66 Okunma
66 Okunma
66 Okunma
63 Okunma
63 Okunma
63 Okunma
63 Okunma
62 Okunma
61 Okunma
61 Okunma
61 Okunma
481 Okunma
354 Okunma
340 Okunma
327 Okunma
257 Okunma
252 Okunma
238 Okunma
235 Okunma
205 Okunma
185 Okunma
170 Okunma
170 Okunma
164 Okunma
164 Okunma
162 Okunma
160 Okunma
159 Okunma
159 Okunma
152 Okunma
152 Okunma
152 Okunma
152 Okunma
151 Okunma
149 Okunma
143 Okunma
143 Okunma
141 Okunma
138 Okunma
136 Okunma
135 Okunma
135 Okunma
SON YORUMLANANLAR
  • HABERLER
  • VİDEOLAR
YUKARI YUKARI